Hoogbegaafdheid en executieve functies

Executieve functies; wat zijn dat precies? Het zijn de functies in je brein die het mogelijk maken dat je rationele beslissingen neemt, impulsen beheerst en kunt focussen op wat belangrijk is.
De hersenontwikkeling van hoogbegaafden verloopt sneller dan gemiddeld. De hersencellen maken meer verbindingen. Dat maakt het lastig het ene automatisch te doen en over iets anders na te denken. Al dat denken kost tijd, waardoor ze soms traag werken. En door al dat denken, al die cognitieve prikkels, zijn hoogbegaafde kinderen vaak snel afgeleid.

Lees ook: Executieve functies; wat doe je ermee?

Moeite
Zo kan het dat een razend slim kind grote moeite heeft met plannen, organiseren, doelgericht gedrag of taakinitiatie. Maar ook met emotieregulatie, impulscontrole en flexibiliteit. De auteurs van Slim maar… onderscheiden elf executieve functies waar hoogbegaafde kinderen moeite mee kunnen hebben.

Executieve functies

  • Respons-inhibitie: nadenken voordat je iets doet.
  • Werkgeheugen: informatie in je geheugen houden bij het uitvoeren van complexe taken.
  • Emotieregulatie: emoties reguleren om doelen te behalen of gedrag te controleren.
  • Volgehouden aandacht: aandachtig blijven, ondanks afleiding.
  • Taakinitiatie: op tijd en efficiënt aan een taak beginnen.
  • Planning/prioritering: een plan maken en beslissen wat belangrijk is.
  • Organisatie: informatie en materialen ordenen.
  • Timemanagement: tijd inschatten, verdelen en deadlines halen.
  • Doelgericht gedrag: doelen formuleren en realiseren zonder je te laten afschrikken.
  • Flexibiliteit: flexibel omgaan met veranderingen en tegenslag.
  • Metacognitie: een stapje terug doen om jezelf en de situatie te overzien en te evalueren.

Vliegveld
De hersenen van hoogbegaafde kinderen zijn te vergelijken met een groot vliegveld. Er vliegen al allerlei grote vliegtuigen rond, maar de verkeerstoren is nog in aanbouw! Dit veroorzaakt spanning en verwarring. Hoe kunnen wij helpen bij het voltooien van de verkeerstoren? Of: hoe kunnen we deze kinderen leren hun executieve functies te versterken?

We kunnen samen met een hoogbegaafd kind aan de slag gaan. Als volwassene vervul je een coachende rol, het kind denkt mee over de aanpak en evalueert het eigen proces. Elke stap vooruit, hoe klein ook, wordt toegejuicht. Hoe pak je dit aan?

Hoogbegaafdheid en executieve functies

Tips bij moeite met executieve functies:

Respons-inhibitie
Als het kind moeite heeft met nadenken voordat je iets doet, kun je het volgende doen:

  • Zorg dat je kind begrijpt dat er consequenties verbonden zijn aan slechte impulsbeheersing.
  • Bereid je kind (zo mogelijk) voor op situaties door er vooraf over te praten.
  • Oefen respons-inhibitie door rollenspel.

Werkgeheugen
Als het kind moeite heeft met het in gedachten houden van informatie bij het uitvoeren van complexe taken, kun je het volgende doen:

  • Maak oogcontact voordat je de opdracht geeft.
  • Beperk afleiders.
  • Laat het kind de opdracht herhalen.
  • Gebruik visuele geheugensteuntjes.
  • Help het kind met bedenken hoe hij/zij iets belangrijks kan onthouden.

Emotieregulatie
Sommige kinderen hebben moeite met het beheersen van de emoties om doelen te bereiken, taken af te maken of gedrag te controleren. Wat kun je doen?

  • Pas bij jonge kinderen de omgeving aan.
  • Bereid het kind (zo mogelijk ) voor.
  • Geef het kind strategieën of een script voor probleemsituaties.

Volgehouden aandacht
Afleiding, vermoeidheid, verveling… het is moeilijk om dan goed aan een taak te blijven werken. Wat kun je doen om je kind te helpen?

  • Zorg voor toezicht.
  • Vergroot langzaam de spanningsboog.
  • Gebruik een timetimer of kleurenklok.
  • Maak de taak interessant.
  • Gebruik een beloningssysteem.

Taakinitiatie
Sommige kinderen vinden het erg moeilijk om zonder uitstel met een taak te beginnen, op tijd en op een efficiënte manier. Hoe kan je hen helpen?

  • Moedig aan om gelijk te beginnen.
  • Deel de taak in kleine stukken.
  • Laat het kind vooraf bedenken hoe en wanneer hij de taak doet.
  • Laat het kind verzinnen hoe je hem kunt aansporen, bijv. met een stopwatch

Hoogbegaafdheid en executieve functies

Planning/prioritering
Wat is belangrijk, wat is minder belangrijk? Sommige kinderen hebben moeite met het stellen van prioriteiten en het plannen van taken. Wat kun je doen?

  • Betrek het kind bij het plannen: ga er samen voor zitten met de agenda erbij.
  • Beschrijf de stappen.
  • Als je deze vaardigheden wilt aanleren, zet ze dan allereerst in bij dingen die je kind graag wil hebben of doen. Bijv. een boomhut bouwen.
  • Laat het kind aangeven wat het belangrijkst is en dus het eerst moet gebeuren.

Organiseren
Sommige slimme kinderen maken er letterlijk een rommeltje van! Hoe kun je hen helpen?

  • Als het kind moeite heeft met organiseren is het goed om een systeem voor het opruimen te bedenken.
  • Houd toezicht als het kind aan de slag gaat.
  • Laat na elke taak het materiaal van de vorige taak opbergen.

Timemanagement
Sommige kinderen hebben moeite met het inschatten van de hoeveelheid tijd die ze nodig hebben voor een opdracht. Ze weten niet goed hoe ze die tijd het beste kunnen besteden en hoe ze met deadlines moeten omgaan. Hoe kun je hen helpen?

  • Zorg thuis voor een voorspelbare dagelijkse routine. Dit draagt bij aan het besef dat tijd ordelijk verloopt.
  • Praat met het kind over hoe lang het duurt om iets te doen.
  • Maak gebruik van kalenders en roosters en moedig je kind aan om hetzelfde te doen.
  • Gebruik een timetimer.

Flexibiliteit
Omgaan met verandering, teleurstelling en frustratie is voor veel kinderen moeilijk.  Wat kun je doen?

  • Introduceer niet teveel veranderingen tegelijk.
  • Vertel vooraf wat komen gaat en hoe laat.
  • Houd je zoveel mogelijk aan de planning.
  • Maak een taak minder complex.
  • Maak gebruik van sociale verhalen.
  • Bedenk met het kind een strategie om inflexibele situatie aan te kunnen.

Doelgericht gedrag
Recht op je doel af, zonder afleiding. Dat is niet altijd eenvoudig. Maar het is wel belangrijk, want zonder doorzetten krijg je geen zelfvertrouwen. Wat kun je doen om het kind te helpen?

  • Begin vroeg, met korte taken die een duidelijk doel hebben.
  • Bespreek het doel en schrijf het op met het kind
  • Help je kind om steeds verder gelegen doelen te halen.
  • Geef het kind iets om naar uit te kijken als het doel behaald is.

Metacognitie
Metacognitie wil zeggen: het vermogen om een stapje terug te doen, om jezelf en de situatie te bekijken en te zien hoe je problemen oplost. Hierbij horen ook zelfmonitoring en zelfevaluatie. Metacognitieve vaardigheden kun je onderverdelen in het evalueren van je prestaties en het evalueren van sociale situaties. Hoe kun je deze vaardigheid stimuleren?

  • Stel evaluerende vragen, zoals: Hoe vind je dat je de opdracht hebt uitgevoerd?
  • Leer het kind vragen, die het aan zichzelf kan stellen. Bijvoorbeeld: Wat is het probleem? Houd ik me aan mijn plan?
  • Leer het kind oplossingsstrategieën bij zichzelf te zien: hoe heb ik het de vorige keer opgelost?
  • Laat het kind beschrijven hoe een voltooide taak eruit ziet.

Slim maar… is een goed leesbaar en praktisch boek, waar je gelijk mee aan de slag kunt. Het is geschreven voor ouders, maar ook leerkrachten kunnen hier tips uit halen. Het is een goed boek voor iedereen die slimme kinderen wil helpen met het versterken van hun executieve functies.

Klik hier voor meer informatie of om het boek te bestellen. 

Slim maar…
Auteur: Richard Guare Peg Dawson
Uitgever: Hogrefe
Prijs: €29,95

Executieve functies en hoogbegaafdheid

 

 

 

 

 

Foto’s Shutterstock

 

BewarenBewarenBewarenBewarenBewarenBewarenBewarenBewarenBewarenBewaren

BewarenBewarenBewarenBewaren

Auteur:

Carolien van Beveren is gastblogger op klasvanjuflinda.nl. Ze studeerde in 2009 af aan de PABO. Vanaf die tijd heeft ze altijd als onderbouwleerkracht gewerkt, met veel enthousiasme. Ze vindt het belangrijk dat in het onderwijs aan kleuters het spelende kind centraal staat. Ze houdt ervan om thema's uit te werken en blogt hier dan ook regelmatig over. Carolien geeft les op een basisschool in Zeeland. Ze is getrouwd en moeder van een peuter van 2,5 en een baby.

2 gedachtes over “Hoogbegaafdheid en executieve functies

  1. leerkracht zonder naam zegt:

    Executieve functies
    Respons-inhibitie: nadenken voordat je iets doet.
    Werkgeheugen: informatie in je geheugen houden bij het uitvoeren van complexe taken.
    Emotieregulatie: emoties reguleren om doelen te behalen of gedrag te controleren.
    Volgehouden aandacht: aandachtig blijven, ondanks afleiding.
    Taakinitiatie: op tijd en efficiënt aan een taak beginnen.
    Planning/prioritering: een plan maken en beslissen wat belangrijk is.
    Organisatie: informatie en materialen ordenen.
    Timemanagement: tijd inschatten, verdelen en deadlines halen.
    Doelgericht gedrag: doelen formuleren en realiseren zonder je te laten afschrikken.
    Flexibiliteit: flexibel omgaan met veranderingen en tegenslag.
    Metacognitie: een stapje terug doen om jezelf en de situatie te overzien en te evalueren.

    Is dit typisch voor alleen hoogbegaafde kinderen of hebben andere (normaal begaafde) kinderen hier nooit last van?

    • Carolien van Beveren zegt:

      Beste leerkracht,

      Dit artikel was gericht op meer- en hoogbegaafde kinderen, maar zeker ook te lezen voor de nadere leerlingen! Ook zij kunnen last hebben van problemen met executieve functies.

      Hartelijke groet,
      Carolien

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *